Nghề làm men lá ở bản Xiềng

Men lá là bánh men làm từ gạo nếp và nhiều loại lá rừng. Trang này tả cách người bản Xiềng, Con Cuông làm men, theo tư liệu Báo Nghệ An, và ghi rõ chỗ các nguồn khác nhau.

Bước 1: Vào rừng hái lá

Người làm nghề vào rừng 3 đến 4 ngày. Có loại lá leo trên cây già, có loại mọc trên vách đá. Theo bài báo, lá trên vách đá chỉ đàn ông mới hái được. Một viên men gồm hơn hai mươi loại lá.

Bước 2: Rửa, băm và phơi

Lá mang về được rửa sạch, băm nhỏ, phơi nắng ban ngày và phơi sương ban đêm. Gặp ngày mưa thì hong khói.

Bước 3: Giã và rây

Lá khô được giã bằng cối đá xanh, rồi rây thật mịn.

Bước 4: Nặn viên men

Gạo nếp được ngâm trong nước lá, nghiền thành bột rồi nặn thành từng viên.

Bước 5: Ủ và phơi khô

Viên men được ủ khoảng 1 ngày vào mùa hè, 2 ngày vào mùa đông, rồi phơi khô 5 đến 7 ngày.

Từ men lá đến rượu

Viên men mới là một nửa của nghề. Nửa còn lại là nấu rượu từ men đó. Phần này chỉ ghi những gì bài báo có nêu, và ghi rõ chỗ bài báo không nói.

Nguyên liệu

Theo bài của Thanh Phúc trên Báo Nghệ An (29/11/2021), nguyên liệu ở hai công đoạn khác nhau:

Làm men: lá rừng và bột gạo. Gạo làm men là nếp nương thơm, ngâm rồi xay thành bột.

Ủ cơm và chưng cất: cơm nấu rượu là nếp nương, đồ thành xôi. Bài báo năm 2021 mô tả nước nấu rượu là nước suối đầu nguồn, trong và ngọt; củi chắc, khô, đượm lửa; lửa phải giữ đều. Đây là mô tả trong bài báo năm 2021, chưa phải quy trình đã kiểm ở từng nơi nấu hiện nay.

Các công đoạn theo bài báo

  1. Đồ xôi nếp, trải ra nong cho nguội.
  2. Giã men thật mịn, rắc đều lên xôi.
  3. Ủ khoảng 25–30 ngày (có đoạn trong bài ghi 20–25 ngày), rồi đem chưng cất.
  4. Giữ lửa đều khi chưng cất. Bài báo ghi: lửa nhỏ thì không ra rượu, lửa to dễ trào, chua hoặc khê.
  5. Rượu được giữ trong chum sành.

Quy ước của bản về men lá rừng, nếp nương và việc cấm đem rượu nơi khác về bán được ghi ở trang Bản Xiềng.

Quy mô ở hai thời điểm

Hai bài báo ghi số liệu ở hai thời điểm khác nhau. Chúng tôi giữ nguyên từng con số kèm ngày đăng, không gộp, và đây không phải số liệu hiện nay.

Bài Thanh Phúc (29/11/2021): bản có 3 tổ nấu rượu với 41 hộ tham gia; công suất bình quân khoảng 200–300 lít mỗi ngày, 6–7 nghìn lít mỗi tháng. Mỗi mẻ men cần 20–30 loại cây, lá rừng (chú thích ảnh ghi 20–25 loại).

Bài Hoài Thu (17/01/2023): 56 hộ tham gia, chia thành 2 tổ sản xuất; mỗi tổ chưng cất khoảng 100–150 lít mỗi ngày với 4–6 nồi nấu thủ công. Men làm từ 36 loại lá rừng.

Số loại lá, số tổ và công suất ở hai bài không giống nhau. Chúng tôi chưa đối chiếu tại bản và chưa có số liệu năm 2026.

Bài báo không nói

Các bài báo trên không nêu dụng cụ ủ, kiểu nồi chưng cất, độ cồn của rượu, và không tả cách xử lý rượu trước khi bán. Chúng tôi sẽ hỏi trực tiếp người nấu ở bản và chỉ ghi khi có xác nhận.

Những chỗ các nguồn ghi khác nhau

MụcBản Xiềng (bài Thanh Phúc)Bản Phục (bài 2016, 2017)
Số loại lá20–25 loại, có đoạn ghi 20–30Tối đa khoảng 20 thành phần
Cách làm khô láPhơi nắng, phơi sương, hong khói ngày mưaPhơi trên gác bếp
Thời gian ủ rượu25–30 ngày, có đoạn ghi 20–257–10 ngày

Hai bản cùng thuộc xã Đôn Phục cũ nhưng là hai nơi khác nhau. Chúng tôi giữ nguyên số liệu từng nguồn, không lấy trung bình.

Trang này không nói gì

Trang này tả cách làm men theo tư liệu. Trang không nói về tác dụng của rượu hay men đối với sức khỏe, và không phải nơi bán hàng.

Xem thêm: Bản Xiềng · Minh bạch.

Nguồn: Báo Nghệ An, bài của Thanh Phúc (29/11/2021) về làng nghề bản Xiềng (baonghean.vn/ve-con-cuong-am-nong-ruou-men-la-10233787.html) và bài của Hoài Thu (17/01/2023) (baonghean.vn/thuc-uong-u-bang-men-tu-36-loai-la-rung-dat-hang-dip-tet-10249470.html); Báo Nghệ An 20/06/2016 và 18/05/2017 về nghề men lá bản Phục.